Tarihin en radikal, en şaşırtıcı ve belki de "ilk sosyalist" hareketi olarak kabul edilen
Mazdek İsyanı, Sasaniler döneminde İran’ı kökünden sarsmış bir olaydır. Mülkiyetin ortaklaşa kullanılmasından, kadınların paylaşılmasına kadar o dönem için (ve hatta bugün için bile) oldukça uç fikirlerle ortaya çıkan bu hareket, büyük bir kan davasıyla sona ermiştir.
Peki, bu kaotik dönemde İran tahtında kim vardı? Bu devrimci isyanı hangi güç, nasıl bastırdı? İşte tarihin tozlu raflarından
Mazdek İsyanı hakkında merak edilenlerin yanıtları:
Mazdek İsyanı sırasında İran hükümdarı kimdir?
Mazdek İsyanı denilince karşımıza iki önemli Sasanid (Sasani) hükümdarı çıkar. Çünkü bu isyan bir günde başlayıp bitmemiş, iki farklı saltanat dönemini etkilemiştir:
- I. Kavad (I. Kubad): İsyanın yükseliş dönemindeki hükümdardır. İlginç bir şekilde Kavad, başlangıçta Mazdek’i ve fikirlerini desteklemiştir. Sebebi ise halkı çok sevmesi değil, güçlenen asilzadelerin ve din adamlarının otoritesini kırmak istemesidir. Ancak işler çığırından çıkınca tahttan indirilmiş, kaçmış ve sonra geri dönmüştür.
- I. Hüsrev (Enuşirvan / Anuşirvan): Kavad'ın oğlu ve halefidir. İsyanı asıl kanlı bir şekilde bitiren, Mazdek’i ve taraftarlarını ortadan kaldıran hükümdar I. Hüsrev’dir. Tarihte "Adil" lakabıyla anılsa da Mazdekçilere karşı pek "adil" davranmadığı söylenebilir.
Mazdek İsyanı'nı hangi devlet bastırmıştır?
İsyanı bastıran devlet bizzat
Sasani İmparatorluğu’dur. Bu, dışarıdan gelen bir ordunun müdahalesi değil, devletin kendi içindeki asilzadeler ve ordu eliyle gerçekleştirdiği bir "iç temizlik" operasyonudur. Ancak bu süreçte Sasaniler, Ak Hunlar (Eftalitler) ile bazen müttefik olmuş, bazen çatışmıştır. Yine de operasyonun beyni ve uygulayıcısı Sasani sarayıdır.
Mazdek tam olarak neyi savunuyordu?
Mazdek, Zerdüştlükten beslenen ama onu radikalleştiren bir rahipti. Temel fikri şuydu:
"Dünyadaki kötülüklerin kaynağı eşitsizlik ve mülkiyettir." Bu yüzden:
- Zenginlerin malları fakirlere dağıtılmalıdır.
- Mülkiyet ortak olmalıdır.
- (En çok tartışılan kısım) Kadınlar ve aile kavramı da ortaklaşa olmalıdır (Sınıfsal üstünlüğü yıkmak için harem kültürüne saldırı).
Mazdek ve taraftarları nasıl öldürüldü?
Tarihçilerin anlattığına göre I. Hüsrev (Anuşirvan), Mazdek ve binlerce taraftarını büyük bir ziyafete davet etti. Ziyafetin sonunda konuklar bahçeye çıkarıldığında korkunç bir manzarayla karşılaştılar: Binlerce Mazdekçi, baş aşağı toprağa gömülmüş (sadece ayakları dışarıda kalacak şekilde) ve bir "insan bahçesi" oluşturulmuştu. Mazdek de bizzat bu infazları izledikten sonra öldürülmüştür.
Mazdek İsyanı Kronolojisi ve Aktörler Tablosu
|
Olay/Aktör
|
Detay Bilgisi
|
|
Dönem
|
MS 5. Yüzyıl sonu - 6. Yüzyıl başı
|
|
İsyan Lideri
|
Mazdek (Zerdüşt rahibi)
|
|
Destekleyen Hükümdar
|
I. Kavad (Kısa bir süre için)
|
|
Bastıran Hükümdar
|
I. Hüsrev (Enuşirvan)
|
|
Bastıran Devlet
|
Sasani İmparatorluğu
|
|
Sonuç
|
Hareket tamamen yok edildi, Sasani otoritesi geçici olarak güçlendi.
|
Neden Bastırıldı?
Sasaniler bir dünya imparatorluğuydu ve sınıflı bir toplum yapısına (Asiller, Rahipler, Askerler ve Köylüler) dayanıyordu. Mazdek’in mülkiyeti ve hiyerarşiyi reddeden fikirleri, devletin temel direklerini sarsıyordu. I. Hüsrev, babasının yarattığı bu "kaos" ortamını bitirerek merkezi otoriteyi yeniden kurmak zorundaydı.
Bastırma hareketi o kadar sertti ki, Mazdekçilik bir daha asla siyasi bir güç olarak ortaya çıkamadı, ancak fikirleri daha sonra İslam dönemindeki bazı batıni hareketlere (Kuremmiyye gibi) ilham kaynağı oldu.
Mazdek İsyanı'nı başlatan ve bir dönem destekleyen
I. Kavad, asıl darbeyi vuran ve isyanı tarihe gömen ise oğlu
I. Hüsrev'dir. İsyanı bastıran güç ise bizzat
Sasani Devleti'nin askeri ve aristokratik elitleridir.
Haber Merkezi
